Uzależnienie od jedzenia rzadko wygląda tak, jak stereotypowo się je przedstawia (wiecie – osoba otyła, koniecznie z gołym brzuchem, wynosi z lodówki stos talerzy z fast-foodem, po czym zjada wszystko z głośnym mlaskaniem). Nie, to nie zawsze są takie spektakularne napady objadania się, jedzenie do bólu czy nocne wizyty w lodówce. Znacznie częściej jest to cichy, przewlekły problem, który przez lata pozostaje niezauważony lub racjonalizowany jako „brak silnej woli”, „stres”, „taki słaby charakter” albo „trudny okres w życiu”. Tymczasem uzależnienie od jedzenia ma bardzo konkretne mechanizmy psychologiczne i neurobiologiczne, a jego objawy da się rozpoznać – pod warunkiem, że patrzymy na nie uczciwie i bez oceniania siebie.
Poniżej opisuję najważniejsze sygnały świadczące o tym, że jedzenie przestało pełnić wyłącznie funkcję odżywczą, a zaczęło przejmować rolę regulatora emocji i napięcia.
Jednym z pierwszych i najbardziej charakterystycznych objawów uzależnienia od jedzenia jest utrata kontroli nad ilością i momentem jedzenia. Nie chodzi o okazjonalne przejedzenie się na święta czy podczas imprezy rodzinnej. Mam tu na myśli sytuacje, w których planujesz zjeść „trochę”, „tylko kawałek”, „tylko dziś”, a kończy się to zjedzeniem znacznie większej ilości niż było to zaplanowane (np. cała tabliczka czekolady zamiast dwóch kostek, paczka pistacji zamiast garści, paczka chipsów zamiast kilku sztuk), często z poczuciem, że nie jesteś w stanie się zatrzymać i ciągle chcesz więcej i więcej. Chcesz jeść, póki nie zrobi Ci się niedobrze z przejedzenia. Pojawia się doświadczenie „jakby ktoś przejął stery” – decyzja o jedzeniu zapada automatycznie, bez realnej kontroli. Nie potrafisz się powstrzymać. Pojawiają się myśli pseudo-racjonalizujące typu: „dobra, to dziś będzie taki cheat day”, „zrobię większy trening”, „miałam dziś ciężki dzień, należy mi się ta przyjemność”, „długo trzymałam dietę, mogę sobie pozwolić na takie odstępstwo” itd. W momencie jedzenia wydaje Ci się, że to Twoja przemyślana decyzja. Dopiero po zakończonym posiłku zdajesz sobie sprawę, że znowu dałaś się oszukać swojemu uzależnionemu umysłowi.
Bardzo istotnym sygnałem jest jedzenie niezależnie od głodu fizjologicznego. Osoby uzależnione od jedzenia często jedzą, mimo że nie odczuwają głodu, albo wręcz czują sytość. Jedzenie staje się odpowiedzią na emocje: stres, zmęczenie, samotność, frustrację, złość, nudę, a nawet radość (bo jemy też „nagrodowo” – coś poszło dobrze, więc czemu nie pozwolić sobie na coś dobrego). Z czasem zanika umiejętność rozróżniania głodu fizycznego od emocjonalnego, a potrzeba jedzenia pojawia się automatycznie w odpowiedzi na każde napięcie. Jak to rozpoznać? Zastanów się, kiedy był Twój ostatni posiłek. Czy to możliwe, że zdążyłaś zgłodnieć? Czy czujesz „burczenie” w brzuchu? Co czujesz na myśl o zdrowych produktach? Czy miska sałaty, owsianka lub kaszotto będą dla Ciebie w tym momencie ok? Bardzo często podczas napadów emocjonalnego głodu czujemy mocną niechęć do pełnowartościowej żywności. Pełnoziarnista kanapka napawa Cię obrzydzeniem? Zamiast tego chcesz czekoladę, frytki albo kebaba? To znak, że Twoje uzależnienie daje o sobie znać.
Kolejnym ważnym objawem jest silne poczucie przymusu i natrętne myśli o jedzeniu. Jedzenie zaczyna zajmować dużą część przestrzeni mentalnej: myślisz o nim często, planujesz, co zjesz, odliczasz, kiedy „będzie można”, a jednocześnie próbujesz się powstrzymywać. Siedzisz w domu i co chwilę otwierasz kuchenne szafki? A może przez cały dzień w pracy planujesz, co kupisz po drodze w spożywczaku? Jak się zachowujesz, gdy w szufladzie obok leży tabliczka czekolady? Obsesyjnie o niej myślisz, próbujesz te myśli zagłuszyć, ale wiesz, że to tylko kwestia czasu aż się na nią rzucisz jak krwiożercza bestia? Paradoksalnie im więcej stawiasz sobie zakazów i im bardziej się kontrolujesz, tym silniejsze myśli i napięcie. To klasyczny mechanizm uzależnienia – obiekt uzależnienia staje się centralnym punktem uwagi.
Uzależnienie od jedzenia bardzo często wiąże się z jedzeniem w ukryciu lub w samotności. Pojawia się wstyd – przecież nie przyznasz się mężowi, że wyjadłaś wszystkie bombonierki z imienin, potrzeba chowania opakowań, jedzenia „po cichu”, kiedy nikt nie widzi, bo jeszcze ktoś coś skomentuje. Masz też epizody zjadania określonych produktów tylko wtedy, gdy jesteś sama – przykładowo, przy gościach nie nałożysz sobie ciasta, ale po ich wyjściu wsuniesz całą blachę. To wyraźny sygnał, że jedzenie przestało być neutralną czynnością, a stało się źródłem napięcia, poczucia winy i wewnętrznego konfliktu.
Charakterystycznym objawem jest także poczucie winy, wstydu i samokrytyki po jedzeniu. Po atakach objadania się lub jedzenia „niezgodnie z planem” pojawiają się myśli typu: „znowu się sobą rozczarowałam”, „nie mam silnej woli”, „co ze mną jest nie tak”. Czujesz się strasznie sama ze sobą. W lustrze widzisz tłustego potwora. Nie możesz na siebie patrzeć. Nienawidzisz siebie. Gardzisz sobą. Te emocje nie prowadzą do zmiany, lecz napędzają błędne koło: napięcie – jedzenie – poczucie winy – jeszcze większe napięcie – kolejne jedzenie.
Wiele osób uzależnionych od jedzenia funkcjonuje w schemacie restrykcja – utrata kontroli. Przez jakiś czas trzymają się bardzo sztywnej diety, eliminują „zakazane produkty”, jedzą za mało lub zbyt jednostronnie. Czują się z siebie dumni, piękni, szczupli, fit, cud, miód. Aż w końcu bańka pęka. W momencie zmęczenia psychicznego lub stresu myślą sobie: „a, chrzanić to!” i dochodzi do epizodu objadania się. I również tym razem to nie jest brak dyscypliny czy „silnej woli” (jej, jak ja nie lubię tego słowa), lecz przewidywalna reakcja organizmu na niedobór i presję. Kręcisz się w kole reżim dietetyczny – obżarstwo – wstyd – kolejny reżim, itd.? Coraz większy kawałek Twojego świata kręci się wokół jedzenia bądź niejedzenia? To świadczy o uzależnieniu.
Kolejnym sygnałem ostrzegawczym jest uzależnienie emocjonalne od konkretnych produktów. Jeśli zauważasz, że określone jedzenie działa na Ciebie uspokajająco, odcina myśli, daje ulgę, a bez niego czujesz rozdrażnienie, napięcie lub smutek – to bardzo istotna informacja. W uzależnieniu jedzenie zaczyna pełnić funkcję regulacyjną podobną do alkoholu czy nikotyny. Bez nich jesteśmy źli, wkurzeni, trzęsą nam się ręce i mamy ochotę krzyczeć i płakać. Masz takie produkty? Wyeliminuj je na jakiś czas z jadłospisu. Co czujesz?
Warto zwrócić uwagę także na niemożność trwałego wdrożenia prostych zasad żywieniowych, mimo wiedzy i wielokrotnych prób. Osoby uzależnione od jedzenia często doskonale wiedzą, co „powinny” jeść, mają za sobą liczne diety, kursy, plany i jadłospisy. Problemem nie jest brak informacji, lecz to, że jedzenie pełni funkcję psychologiczną, której sama dieta nie jest w stanie zastąpić. Uzależnienie od jedzenia wymaga przepracowania jak każde inne uzaleznienie. To nie słabość Twojego charakteru, tylko szereg przyczyn leżących głębiej.
Częstym, choć rzadko uświadamianym objawem jest poczucie, że jedzenie jest jedyną formą nagrody, ulgi lub przyjemności. Jeśli po ciężkim dniu nie potrafisz się uspokoić inaczej niż jedzeniem, jeśli jedzenie jest głównym sposobem „bycia dla siebie”, to sygnał, że potrzeby emocjonalne są regulowane wyłącznie przez jedzenie. Sukces w pracy? Tiramisu! Trudny klient? Paka chipsów! Dzieci dały popalić? Wieczorne czekoladki! Zbyt dużo na głowie? Duża pizza! Czuję się źle sama ze sobą? Pudełko lodów! Wściekam się na siebie za „słaby charakter”? Podwójne frytki! Nie musi tak być. To da się przerwać.
Na koniec ważne rozróżnienie: uzależnienie od jedzenia nie oznacza słabości ani „braku charakteru”. To efekt długotrwałego przeciążenia układu nerwowego, chronicznego stresu, restrykcji żywieniowych, niedoborów snu, braku wsparcia i nieumiejętności regulacji emocji w inny sposób. To problem, który można i warto leczyć – poprzez połączenie stabilnego modelu żywienia z pracą psychologiczną. Z uzależnieniem od jedzenia zmaga się w dzisiejszych czasach ogrom osób. Nie uwierzysz, jak wielu spotykanych na ulicy ludzi toczy wewnętrzną walkę. Nie jesteś w tym sama!
Jeśli czytając ten tekst, odnajdujesz w nim siebie, to nie jest powód do wstydu. To punkt wyjścia. Świadomość problemu jest pierwszym krokiem do odzyskania realnej kontroli i zbudowania zdrowej, spokojnej relacji z jedzeniem.